Halvetiyye’nin kolları

Halvetiyye’nin ilk ana kolu

Kurucu

Dede Ömer Rûşenî (ö. 892/1487)

Merkez

Tebriz; Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın daveti üzerine Selçuk Hatun’un yaptırdığı dergâh

Şubeleri

Gülşeniyye, Demirtaşiyye

Rûşeniyye, Yahyâ-yı Şirvânî’nin halifesi Dede Ömer Rûşenî tarafından kurulmuştur. Zikir ve seyrüsülûk yedi isme beş isim eklenerek on iki isimle yapılır; zühd ve riyâzete dayanan, Sünnî çizgide bir koldur.

Rûşenî İbnü’l-Arabî’nin görüşlerini izlemiş ve Mevlânâ’nın etkisini taşımıştır; Gülşeniyye’nin Mevleviyye ile yakınlığının temelinde bu bağlılık yatar.

Kaynak: ^[5]

Rûşeniyye’den doğan kol

Kurucu

İbrâhim Gülşenî (ö. 940/1534)

Âsitâne

Kahire, Bâbüzüveyle’deki tekke; 1519-1524 arasında inşa edilmiş, “tekye” adı verilen en erken sûfî külliyesi olarak anılır

Şubeleri

Sezâiyye, Hâletiyye

Mürşidi Dede Ömer Rûşenî’nin kendisine bir gül verip “Sen ol bâğ-ı bekānın gülşenisin” demesiyle mahlasını Gülşenî olarak değiştirdiği ve tarikatın bu kelimeye nisbet edildiği anlatılır.

Kahire’den sonra Diyarbekir, Bursa, Rumeli ve İstanbul’da teşkilatlanmıştır; XVII. yüzyılda Diyarbekir’de dört, Edirne ve İstanbul’da ikişer, Bursa, Şam, Halep, Antalya, Urfa, Mekke, Bulak ve İskenderiye’de birer dergâhı bulunuyordu.

Sesli zikirde “hû” ve “hay” esmâlarıyla ayakta devam edilir, “Gülşenî savtı” denen ilâhiler okunur; dervişler el ele daire oluşturup döner, bu hareket yukarıdan bakıldığında bir gül goncasının açılıp kapanmasına benzetilir.

Kaynak: ^[6][10]

Halvetiyye’nin ana kollarından

Kurucu

Cemâl-i Halvetî, Çelebi Halife (ö. 899/1494)

Doğum yeri

Kaynaklarda Amasya ve Aksaray geçer; çoğu kaynak Aksaray’ı verir

Ölüm

Padişahın görevlendirmesiyle kırk dervişiyle hacca giderken Tebük yakınlarında

İstanbul’daki yeri

Ayvansaray’da Gül Camii yanı, ardından Kocamustafapaşa dergâhı

Silsilesi şeyhi Pîr Muhammed Bahâeddin Erzincânî üzerinden Yahyâ-yı Şirvânî’ye ulaşır; âdâb ve erkânı Halvetiyye ile aynıdır. Halifeleri arasında Sünbül efendi, Alâeddîn-i Uşşâkī, Hayreddin Tokadî, Cemşâh-ı Karamânî ve Sinân-ı Erdebîlî sayılır.

Cemâliyye, Türkiye’de Karabaşiyye → Nasûhiyye → Çerkeşiyye çizgisiyle; yurt dışında ise Bekriyye ve şubeleriyle Kuzey Afrika, Suriye ve Hicaz’da devam etmiştir.

Kaynak: ^[2][11]

Cemâliyye’nin ilk şubesi

Kurucu

Yûsuf Sünbül Sinan (ö. 936/1529)

Âsitâne

İstanbul, Koca Mustafa Paşa Külliyesi (Fatih, Kocamustafapaşa)

Yayılış

İstanbul’da 26 dergâh (kapatılma döneminde 17); Kütahya, Amasya, Manisa, Kastamonu; Balkanlar; Nijer’de Mahmûdiyye kolu

Zikir meclisleri, diğer Halvetîlerde olduğu gibi Mülk sûresiyle değil salavatla başlar; “Sünbülî salâtı” zikirlerde okunan özel bir bestedir. Her hafta devrandan önce Cemâl-i Halvetî’ye ait bir ilâhi okunur; aşûre günü, hamam merasimi ve kandil gelenekleri vardır.

Önemli şahsiyetleri arasında Merkez efendi (ö. 959/1552), Yâkub Germiyânî (ö. 979/1571), Hasan Adlî efendi (ö. 1026/1617) ve Kutbî Dede efendi (ö. 1914) bulunur.

Kaynak: ^[12][2]

Cemâliyye’nin şubesi

Kurucu

Şâbân-ı Velî (ö. 976/1569), Kastamonu

Merkez

Kastamonu, Hisarardı’ndaki Şâbân-ı Velî Külliyesi; türbesi 1020/1611’de tamamlanmıştır

İstanbul âsitânesi

Üsküdar Doğancılar’daki Mehmed Nasûhî Dergâhı

Şubeleri

Karabaşiyye, Nasûhiyye, Bekriyye, Çerkeşiyye ve diğerleri

XVI. yüzyılda Kastamonu çevresine, XVII. yüzyılda İstanbul’a yayılmış; ardından Anadolu, Balkanlar, Suriye, Hicaz, Mısır, Kuzey Afrika ve Hindistan’a ulaşmıştır.

Zikir esas olarak cehrîdir; toplu zikirde darb-ı esmâ ve devran uygulandığı için müntesiplerine “Devrânîler” de denir. Günlük virdde 100 istiğfar, 100 salavat ve 300 kelime-i tevhid bulunur, ayrıca Vird-i settâr okunur. Halvet üç, beş veya yedi gündür; erbaîn yalnızca şeyhlere mahsustur.

Kuşadalı İbrâhim efendi’ye bağlı kol tekke, tâc ve hırka gibi geleneksel uygulamaları reddetmiştir.

Kaynak: ^[4][13]

Şâbâniyye’nin şubesi

Kurucu

Karabaş Velî (1020/1611 Arapkir – 1097/1686)

Ölüm

Kahire yakınlarındaki Geylân köyünde

Önemli yerler

Kastamonu Şâbân-ı Velî Dergâhı, Üsküdar Vâlide-i Atîk Zâviyesi, Medine

Siyah Halvetî tacı sardığı için “Karabaş” lakabını almıştır.

Kaynak: ^[14][15]

Karabaşiyye’nin şubesi

Kurucu

Mehmed Nasûhî Üsküdârî (ö. 1130/1718)

Merkez

Üsküdar Doğancılar’daki Nasûhî Tekkesi; kapatılmaya kadar Şâbâniyye’nin İstanbul merkezi

Nasûhiyye’den Çerkeşî Mustafa efendi’ye nisbet edilen Çerkeşiyye, ondan da Halîliyye ve İbrâhimiyye doğmuştur; TDV İslâm Ansiklopedisi Cemâliyye’nin Türkiye’de bu şubelerle yaşadığını belirtir.

Kaynak: ^[16][4][2]

Şâbâniyye’nin şubesi

Kurucu

Kutbüddin Mustafa el-Bekrî

Yayılış

Kuzey Afrika, Suriye ve Hicaz

Bekriyye’den Kemâliyye, Hifniyye, Ticâniyye, Semmâniyye, Feyziyye, Derdîriyye ve Sâviyye gibi kollar doğmuştur. Mısır’daki birçok Halvetî kolu Bekriyye’nin uzantısıdır; Rahmâniyye kolu ile tarikat Cezayir’e taşınmıştır.

Kaynak: ^[2][17]

“Orta kol” olarak bilinen ana kol

Kurucu

Yiğitbaşı Ahmed Şemseddin-i Marmaravî (839/1435-36 – 910/1504)

Doğum yeri

Akhisar’ın Göl Marmarası (Marmaracık) köyü

Türbe

Manisa, Seyyid Hoca mahallesi; türbesinin yanındaki tekkede irşad etmiştir

Silsilesi şeyhi Alâeddin Uşşâkī, İbrâhim Tâceddin Kayserî ve Pîr Muhammed Erzincânî üzerinden Yahyâ-yı Şirvânî’ye ulaşır. Yedi isimlik usûl-i esmâya vehhâb, fettâh, vâhid, ahad ve samed eklenerek zikir on iki isme çıkarılmıştır.

Sinâniyye, Ramazâniyye, Uşşâkıyye ve Mısriyye bu kolun şubeleridir.

Kaynak: ^[18][3]

Ahmediyye’nin şubesi

Kurucu

İbrâhim Ümmî Sinan (ö. 976/1568)

Âsitâne

Eyüp Düğmeciler’de halifesi Nasuh efendi’nin yaptırdığı tekke; Ümmî Sinan burada medfundur. Son şeyhi Yahyâ Galib efendi’dir (ö. 1942)

Şubeleri

Muslihiyye, Zühriyye

Doğum yeri için Bursa, Prizren ve Karaman verilir. İzzeddin Karamânî’den hilâfet almış, 958/1551’de İstanbul Şehremini’de bir tekke kurmuştur. Yaklaşık 300 halife yetiştirdiği, en tanınmışının şair Seyyid Nizamoğlu olduğu kaydedilir.

XVI. yüzyıl ortalarından itibaren Balkanlar’a yayılmış; Kosova ve Makedonya’da bazı tekkeleri faaliyetini sürdürmüştür.

Kaynak: ^[9]

Ahmediyye’nin şubesi

Kurucu

Mahfî Ramazan efendi (949/1542 Sandıklı – 1025/1616)

Merkez

İstanbul Kocamustafapaşa, Mimar Sinan yapımı Bezirgânbaşı Camii külliyesindeki tekke; türbesi tevhidhâneye bitişiktir

Şubeleri

Cihangîriyye, Buhûriyye, Hayâtiyye, Raûfiyye, Cerrâhiyye

Ramazan efendi Kocamustafapaşa’daki tekkede yaklaşık otuz yıl irşad faaliyetinde bulunmuş; beş şube onun halifeleri aracılığıyla oluşmuştur.

Kaynak: ^[19][8]

Ramazâniyye’nin şubesi

Kurucu

Nûreddin Cerrâhî (ö. 1133/1721)

Kuruluş

1115/1703

Âsitâne

İstanbul Karagümrük’te III. Ahmed’in yaptırdığı dergâh; pîrin sandukası buradadır

Zikir günü

Önceleri pazartesi öğle namazından sonra, günümüzde perşembe akşamları

Âsitâne

Nûreddin Cerrâhî Âsitânesi sayfası

Adının İstanbul’daki Cerrahpaşa semtinden geldiği görüşü kabul görmüştür. Sertarikzâde Mehmed Emin “pîr-i sânî” olarak anılır. XVIII. yüzyılda bilinen 29 tekkesinin 24’ü İstanbul’daydı.

Halvet asıl olarak kırk gündür, sonradan üç güne kadar indirilmiştir. Devrânî zikir “vefâ devri” gibi özgün devranlarla icra edilir; Nûreddin Cerrâhî esmâ sayısını yirmi sekize çıkarmıştır. Halvetî kollarında kırmızı olan makam postu Cerrâhiyye’de mavidir.

1925’ten sonra İbrahim Fahreddin efendi tarikatı sürdürmüş, 1964’te makamı Muzaffer Ozak’a bırakmıştır; Ozak döneminde tarikat Batı dünyasına ve ABD’ye yayılmış, ondan sonra makama Safer Dal geçmiştir. Safer Dal efendi’nin 1999’daki vefatından sonra Ömer Tuğrul İnançer efendi, onun 2022’deki vefatından sonra da Ahmet Özhan efendi postnişin olmuştur.

Kaynak: ^[20]

Ahmediyye’nin şubesi

Kurucu

Hasan Hüsâmeddin Uşşâkī (ö. 1001/1593)

Âsitâne

İstanbul Kasımpaşa’daki Hüsâmeddin Uşşâkī Tekkesi; pîrin türbesi buradadır

Şubeleri

Cemâliyye (Cemâleddin Uşşâkī), Salâhiyye (Abdullah Salâhî Uşşâkī), Câhidiyye (Ahmed Câhidî)

Silsilesi şeyhi Emîr Ahmed Semerkandî aracılığıyla Yiğitbaşı Ahmed Şemseddin’e ulaşır. Halifeler aracılığıyla Ege ve Rumeli’ye yayılmış; Nazilli, Edirne, Gelibolu, Çanakkale, Filibe, Belgrad, Budin ve Kandiye gibi yerlerde tekkeleri olmuştur.

Kuruluş döneminde zikir oturarak (kuûdî) yapılırken sonradan devrânî hâle gelmiştir; Münîrî-i Belgradî ilk dönem Uşşâkîler için “Zikirleri oturdukları yerde idüp raks ve semâ itmezlerdi” der. Âdâb ve erkân Salâhî Uşşâkī’nin Tuhfetü’l-Uşşâkıyye risâlesinde toplanmıştır.

Kaynak: ^[7]

Ahmediyye’nin şubesi

Kurucu

Niyâzî-i Mısrî (1027/1618 Malatya – 1105/1694 Limni)

Âsitâne

Bursa, Ulucami’nin güneyindeki dergâh (1080/1669); XX. yüzyıl başına kadar faaliyet göstermiş, sonra yıkılarak yerine postane binası yapılmıştır

Türbe

Limni (sürgün yeri); Limni’deki türbe 1957’de yıkılmıştır

Selânik, İzmir ve Kahire’de de dergâhları olduğu bilinir. Halvetî kollarındaki vahdet-i vücûd etkisi Niyâzî-i Mısrî’de en ileri düzeye ulaşmıştır.

Kaynak: ^[21][22][1]

Halvetiyye’nin ana kollarından

Kurucu

Şemseddin Sivâsî (926/1520 Zile – 1006/1597 Sivas)

Merkez

Sivas’taki Şemsiyye Dergâhı; 1925’e kadar faaliyet göstermiştir

Türbe

Sivas, Meydan Camii hazîresi; ölümünden üç yıl sonra yapılmıştır

Abdülmecid Sivâsî’nin İstanbul’a gitmesinden sonra kol, Abdülahad Nûri döneminde “Sivâsiyye” adıyla anılmaya başlamış ve Sivas dergâhı ikinci plana geçmiştir.

Kaynak: ^[23][24][25]